sexta-feira, 7 de outubro de 2011

Phd: Apparatus da 1ª sessão.


Defining
apud TLG.
  1. Plato
Charmides: Charmides: 163d, 
(d.)   Ὦ Κριτία, ἦν δ’ ἐγώ, καὶ εὐθὺς ἀρχομένου σου σχεδὸν
ἐμάνθανον τὸν λόγον, ὅτι τὰ οἰκεῖά τε καὶ τὰ αὑτοῦ ἀγαθὰ
καλοίης, καὶ τὰς τῶν ἀγαθῶν ποιήσεις πράξεις· καὶ γὰρ
Προδίκου μυρία τινὰ ἀκήκοα περὶ ὀνομάτων διαιροῦντος.
ἀλλ’ ἐγώ σοι τίθεσθαι μὲν τῶν ὀνομάτων δίδωμι ὅπῃ ἂν (5)
βούλῃ ἕκαστον· δήλου δὲ μόνον ἐφ’ ὅτι ἂν φέρῃς τοὔνομα
ὅτι ἂν λέγῃς. νῦν οὖν πάλιν ἐξ ἀρχῆς σαφέστερον ὅρισαι·
(e.) ἆρα τὴν τῶν ἀγαθῶν πρᾶξιν ἢ ποίησιν ἢ ὅπως σὺ βούλει
ὀνομάζειν, ταύτην λέγεις σὺ σωφροσύνην εἶναι;
Cratylus: 383a-b, 
(a.)   {ΕΡΜ.} Βούλει οὖν καὶ Σωκράτει τῷδε ἀνακοινωσώμεθα
τὸν λόγον;
  {ΚΡ.} Εἴ σοι δοκεῖ.
  {ΕΡΜ.} Κρατύλος φησὶν ὅδε, ὦ Σώκρατες, ὀνόματος
ὀρθότητα εἶναι ἑκάστῳ τῶν ὄντων φύσει πεφυκυῖαν, καὶ οὐ (5)
τοῦτο εἶναι ὄνομα ὃ ἄν τινες συνθέμενοι καλεῖν καλῶσι, τῆς
αὑτῶν φωνῆς μόριον ἐπιφθεγγόμενοι, ἀλλὰ ὀρθότητά τινα τῶν
(b.) ὀνομάτων πεφυκέναι καὶ Ἕλλησι καὶ βαρβάροις τὴν αὐτὴν
ἅπασιν. ἐρωτῶ οὖν αὐτὸν ἐγὼ εἰ αὐτῷ Κρατύλος τῇ ἀληθείᾳ
ὄνομα [ἐστὶν ἢ οὔ]· ὁ δὲ ὁμολογεῖ.
Euthydemus 277e-278a
νῦν οὖν νόμισον τὰ
πρῶτα τῶν ἱερῶν ἀκούειν τῶν σοφιστικῶν. πρῶτον γάρ,
ὥς φησι Πρόδικος, περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος μαθεῖν δεῖ·
ὃ δὴ καὶ ἐνδείκνυσθόν σοι τὼ ξένω, ὅτι οὐκ ᾔδησθα τὸ (5)
μανθάνειν ὅτι οἱ ἄνθρωποι καλοῦσι μὲν ἐπὶ τῷ τοιῷδε, ὅταν
τις ἐξ ἀρχῆς μηδεμίαν ἔχων ἐπιστήμην περὶ πράγματός
278.
(a.) τινος ἔπειτα ὕστερον αὐτοῦ λαμβάνῃ τὴν ἐπιστήμην, καλοῦσι
δὲ ταὐτὸν τοῦτο καὶ ἐπειδὰν ἔχων ἤδη τὴν ἐπιστήμην ταύτῃ
τῇ ἐπιστήμῃ ταὐτὸν τοῦτο πρᾶγμα ἐπισκοπῇ ἢ πραττόμενον
ἢ λεγόμενον—μᾶλλον μὲν αὐτὸ συνιέναι καλοῦσιν ἢ μαν-
θάνειν, ἔστι δ’ ὅτε καὶ μανθάνειν—σὲ δὲ τοῦτο, ὡς οὗτοι (5)
ἐνδείκνυνται, διαλέληθεν, ταὐτὸν ὄνομα ἐπ’ ἀνθρώποις ἐναν- @1
τίως ἔχουσιν κείμενον, τῷ τε εἰδότι καὶ ἐπὶ τῷ μή·
Meno, 96d6, 
(d.)   {ΜΕΝ.} Οὐκ ἔοικεν, εἴπερ ὀρθῶς ἡμεῖς ἐσκέμμεθα. ὥστε
καὶ θαυμάζω δή, ὦ Σώκρατες, πότερόν ποτε οὐδ’ εἰσὶν ἀγαθοὶ
ἄνδρες, ἢ τίς ἂν εἴη τρόπος τῆς γενέσεως τῶν ἀγαθῶν
γιγνομένων.
  {ΣΩ.} Κινδυνεύομεν, ὦ Μένων, ἐγώ τε καὶ σὺ φαῦλοί τινες (5)
εἶναι ἄνδρες, καὶ σέ τε Γοργίας οὐχ ἱκανῶς πεπαιδευκέναι
καὶ ἐμὲ Πρόδικος. παντὸς μᾶλλον οὖν προσεκτέον τὸν νοῦν
ἡμῖν αὐτοῖς, καὶ ζητητέον ὅστις ἡμᾶς ἑνί γέ τῳ τρόπῳ βελτίους
(e.) ποιήσει· λέγω δὲ ταῦτα ἀποβλέψας πρὸς τὴν ἄρτι ζήτησιν,
ὡς ἡμᾶς ἔλαθεν καταγελάστως ὅτι οὐ μόνον ἐπιστήμης
ἡγουμένης ὀρθῶς τε καὶ εὖ τοῖς ἀνθρώποις πράττεται τὰ
πράγματα, ᾗ ἴσως καὶ διαφεύγει ἡμᾶς τὸ γνῶναι τίνα ποτὲ
τρόπον γίγνονται οἱ ἀγαθοὶ ἄνδρες. (5)
Phaedon: 78d,  Οὐκοῦν ἅπερ ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχει, ταῦτα
μάλιστα εἰκὸς εἶναι τὰ ἀσύνθετα, τὰ δὲ ἄλλοτ’ ἄλλως καὶ
μηδέποτε κατὰ ταὐτά, ταῦτα δὲ σύνθετα;
  Ἔμοιγε δοκεῖ οὕτως.
  Ἴωμεν δή, ἔφη, ἐπὶ ταὐτὰ ἐφ’ ἅπερ ἐν τῷ ἔμπροσθεν (10)
(d.) λόγῳ. αὐτὴ ἡ οὐσία ἧς λόγον δίδομεν τοῦ εἶναι καὶ ἐρω-
τῶντες καὶ ἀποκρινόμενοι, πότερον ὡσαύτως ἀεὶ ἔχει κατὰ
ταὐτὰ ἢ ἄλλοτ’ ἄλλως; αὐτὸ τὸ ἴσον, αὐτὸ τὸ καλόν, αὐτὸ
ἕκαστον ὃ ἔστιν, τὸ ὄν, μή ποτε μεταβολὴν καὶ ἡντινοῦν
ἐνδέχεται; ἢ ἀεὶ αὐτῶν ἕκαστον ὃ ἔστι, μονοειδὲς ὂν αὐτὸ (5)
καθ’ αὑτό, ὡσαύτως κατὰ ταὐτὰ ἔχει καὶ οὐδέποτε οὐδαμῇ
οὐδαμῶς ἀλλοίωσιν οὐδεμίαν ἐνδέχεται;
  Ὡσαύτως, ἔφη, ἀνάγκη, ὁ Κέβης, κατὰ ταὐτὰ ἔχειν, ὦ
Σώκρατες.
  Τί δὲ τῶν πολλῶν καλῶν, οἷον ἀνθρώπων ἢ ἵππων ἢ (10)
(e.) ἱματίων ἢ ἄλλων ὡντινωνοῦν τοιούτων, ἢ ἴσων [ἢ καλῶν] ἢ
πάντων τῶν ἐκείνοις ὁμωνύμων; ἆρα κατὰ ταὐτὰ ἔχει, ἢ πᾶν
τοὐναντίον ἐκείνοις οὔτε αὐτὰ αὑτοῖς οὔτε ἀλλήλοις οὐδέποτε
ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδαμῶς κατὰ ταὐτά;
  Οὕτως αὖ, ἔφη ὁ Κέβης, ταῦτα· οὐδέποτε ὡσαύτως ἔχει. (5)
διὰ τοῦ ἀκούειν ἢ δι’ ἄλλης τινὸς αἰσθήσεως—τοῦτο γάρ
ἐστιν τὸ διὰ τοῦ σώματος, τὸ δι’ αἰσθήσεως σκοπεῖν τι— @1 (5)
τότε μὲν ἕλκεται ὑπὸ τοῦ σώματος εἰς τὰ οὐδέποτε κατὰ
ταὐτὰ ἔχοντα, καὶ αὐτὴ πλανᾶται καὶ ταράττεται καὶ εἰλιγγιᾷ
ὥσπερ μεθύουσα, ἅτε τοιούτων ἐφαπτομένη;
  Πάνυ γε.
(d.)   Ὅταν δέ γε αὐτὴ καθ’ αὑτὴν σκοπῇ, ἐκεῖσε οἴχεται εἰς
τὸ καθαρόν τε καὶ ἀεὶ ὂν καὶ ἀθάνατον καὶ ὡσαύτως ἔχον,
καὶ ὡς συγγενὴς οὖσα αὐτοῦ ἀεὶ μετ’ ἐκείνου τε γίγνεται,
ὅτανπερ αὐτὴ καθ’ αὑτὴν γένηται καὶ ἐξῇ αὐτῇ, καὶ πέπαυταί
τε τοῦ πλάνου καὶ περὶ ἐκεῖνα ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἔχει, (5)
ἅτε τοιούτων ἐφαπτομένη· καὶ τοῦτο αὐτῆς τὸ πάθημα φρό-
νησις κέκληται;
Phaedro: 265d-e{ΣΩ.} Εἰς μίαν τε ἰδέαν συνορῶντα ἄγειν τὰ πολλαχῇ
διεσπαρμένα, ἵνα ἕκαστον ὁριζόμενος δῆλον ποιῇ περὶ οὗ ἂν
ἀεὶ διδάσκειν ἐθέλῃ. ὥσπερ τὰ νυνδὴ περὶ Ἔρωτος—ὃ ἔστιν (5)
ὁρισθέν—εἴτ’ εὖ εἴτε κακῶς ἐλέχθη, τὸ γοῦν σαφὲς καὶ τὸ
αὐτὸ αὑτῷ ὁμολογούμενον διὰ ταῦτα ἔσχεν εἰπεῖν ὁ λόγος.
  {ΦΑΙ.} Τὸ δ’ ἕτερον δὴ εἶδος τί λέγεις, ὦ Σώκρατες;
(e.)   {ΣΩ.} Τὸ πάλιν κατ’ εἴδη δύνασθαι διατέμνειν κατ’ ἄρθρα
ᾗ πέφυκεν, καὶ μὴ ἐπιχειρεῖν καταγνύναι μέρος μηδέν, κακοῦ
μαγείρου τρόπῳ χρώμενον· ἀλλ’ ὥσπερ ἄρτι τὼ λόγω τὸ
μὲν ἄφρον τῆς διανοίας ἕν τι κοινῇ εἶδος ἐλαβέτην, ὥσπερ
266.
(a.) δὲ σώματος ἐξ ἑνὸς διπλᾶ καὶ ὁμώνυμα πέφυκε, σκαιά, τὰ δὲ
δεξιὰ κληθέντα, οὕτω καὶ τὸ τῆς παρανοίας ὡς <ἓν> ἐν ἡμῖν
πεφυκὸς εἶδος ἡγησαμένω τὼ λόγω, ὁ μὲν τὸ ἐπ’ ἀριστερὰ
αὐτοῖς ἐφευρὼν ὀνομαζόμενον σκαιόν τινα ἔρωτα ἐλοιδόρησεν (5)
μάλ’ ἐν δίκῃ, ὁ δ’ εἰς τὰ ἐν δεξιᾷ τῆς μανίας ἀγαγὼν ἡμᾶς,
ὁμώνυμον μὲν ἐκείνῳ, θεῖον δ’ αὖ τινα ἔρωτα ἐφευρὼν καὶ
(b.) προτεινάμενος ἐπῄνεσεν ὡς μεγίστων αἴτιον ἡμῖν ἀγαθῶν.
  {ΦΑΙ.} Ἀληθέστατα λέγεις.
Protagoras: 341a4 Ὁ μὲν οὖν Πρόδικος ἀκούσας ταῦτα ἐπῄνεσέν με· ὁ δὲ
Πρωταγόρας, Τὸ ἐπανόρθωμά σοι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, μεῖζον
ἁμάρτημα ἔχει ἢ ὃ ἐπανορθοῖς.
  Καὶ ἐγὼ εἶπον· Κακὸν ἄρα μοι εἴργασται, ὡς ἔοικεν, ὦ
(e.) Πρωταγόρα, καὶ εἰμί τις γελοῖος ἰατρός· ἰώμενος μεῖζον τὸ
νόσημα ποιῶ.
  Ἀλλ’ οὕτως ἔχει, ἔφη.
  Πῶς δή; ἦν δ’ ἐγώ.
  Πολλὴ ἄν, ἔφη, ἀμαθία εἴη τοῦ ποιητοῦ, εἰ οὕτω φαῦλόν (5)
τί φησιν εἶναι τὴν ἀρετὴν ἐκτῆσθαι, ὅ ἐστιν πάντων χαλε-
πώτατον, ὡς ἅπασιν δοκεῖ ἀνθρώποις.
  Καὶ ἐγὼ εἶπον· Νὴ τὸν Δία, εἰς καιρόν γε παρατετύχηκεν
ἡμῖν ἐν τοῖς λόγοις Πρόδικος ὅδε. κινδυνεύει γάρ τοι, ὦ
341.
(a.) Πρωταγόρα, ἡ Προδίκου σοφία θεία τις εἶναι πάλαι, ἤτοι
ἀπὸ Σιμωνίδου ἀρξαμένη, ἢ καὶ ἔτι παλαιοτέρα. σὺ δὲ
ἄλλων πολλῶν ἔμπειρος ὢν ταύτης ἄπειρος εἶναι φαίνῃ, οὐχ
ὥσπερ ἐγὼ ἔμπειρος διὰ τὸ μαθητὴς εἶναι Προδίκου τουτουΐ·
καὶ νῦν μοι δοκεῖς οὐ μανθάνειν ὅτι καὶ τὸ “χαλεπὸν” τοῦτο (5)
ἴσως οὐχ οὕτως Σιμωνίδης ὑπελάμβανεν ὥσπερ σὺ ὑπολαμ-
βάνεις, ἀλλ’ ὥσπερ περὶ τοῦ “δεινοῦ” Πρόδικός με οὑτοσὶ
νουθετεῖ ἑκάστοτε, ὅταν ἐπαινῶν ἐγὼ ἢ σὲ ἢ ἄλλον τινὰ
λέγω ὅτι Πρωταγόρας σοφὸς καὶ δεινός ἐστιν ἀνήρ, ἐρωτᾷ
(b.) εἰ οὐκ αἰσχύνομαι τἀγαθὰ δεινὰ καλῶν. τὸ γὰρ δεινόν,
φησίν, κακόν ἐστιν· οὐδεὶς γοῦν λέγει ἑκάστοτε “δεινοῦ
πλούτου” οὐδὲ “δεινῆς εἰρήνης” οὐδὲ “δεινῆς ὑγιείας,” ἀλλὰ
“δεινῆς νόσου” καὶ “δεινοῦ πολέμου” καὶ “δεινῆς πενίας,”
ὡς τοῦ δεινοῦ κακοῦ ὄντος. ἴσως οὖν καὶ τὸ “χαλεπὸν” αὖ οἱ (5)
Κεῖοι καὶ ὁ Σιμωνίδης ἢ κακὸν ὑπολαμβάνουσι ἢ ἄλλο τι
ὃ σὺ οὐ μανθάνεις· ἐρώμεθα οὖν Πρόδικον—δίκαιον γὰρ τὴν
Σιμωνίδου φωνὴν τοῦτον ἐρωτᾶν—τί ἔλεγεν, ὦ Πρόδικε, τὸ
(c.) “χαλεπὸν” Σιμωνίδης;
  Κακόν, ἔφη. @1
  Διὰ ταῦτ’ ἄρα καὶ μέμφεται, ἦν δ’ ἐγώ, ὦ Πρόδικε, τὸν
Πιττακὸν λέγοντα χαλεπὸν ἐσθλὸν ἔμμεναι, ὥσπερ ἂν
εἰ ἤκουεν αὐτοῦ λέγοντος ὅτι ἐστὶν κακὸν ἐσθλὸν ἔμμεναι. (5)
  Ἀλλὰ τί οἴει, ἔφη, λέγειν, ὦ Σώκρατες, Σιμωνίδην ἄλλο
ἢ τοῦτο, καὶ ὀνειδίζειν τῷ Πιττακῷ ὅτι τὰ ὀνόματα οὐκ ἠπί-
στατο ὀρθῶς διαιρεῖν ἅτε Λέσβιος ὢν καὶ ἐν φωνῇ βαρβάρῳ
τεθραμμένος;
  Ἀκούεις δή, ἔφην ἐγώ, ὦ Πρωταγόρα, Προδίκου τοῦδε. (10)
(d.) ἔχεις τι πρὸς ταῦτα λέγειν;
  Καὶ ὁ Πρωταγόρας, Πολλοῦ γε δεῖ, ἔφη, οὕτως ἔχειν, ὦ
Πρόδικε· ἀλλ’ ἐγὼ εὖ οἶδ’ ὅτι καὶ Σιμωνίδης τὸ “χαλεπὸν”
ἔλεγεν ὅπερ ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, οὐ τὸ κακόν, ἀλλ’ ὃ ἂν μὴ
ῥᾴδιον ᾖ ἀλλὰ διὰ πολλῶν πραγμάτων γίγνηται. (
Philebus: 16a-17a,(d.)   {ΣΩ.} Εἶεν· πόθεν οὖν τις ταύτης ἄρξηται πολλῆς οὔσης
καὶ παντοίας περὶ τὰ ἀμφισβητούμενα μάχης; ἆρ’ ἐνθένδε;
  {ΠΡΩ.} Πόθεν;
  {ΣΩ.} Φαμέν που ταὐτὸν ἓν καὶ πολλὰ ὑπὸ λόγων γιγνό- @1
μενα περιτρέχειν πάντῃ καθ’ ἕκαστον τῶν λεγομένων ἀεί, (5)
καὶ πάλαι καὶ νῦν. καὶ τοῦτο οὔτε μὴ παύσηταί ποτε οὔτε
ἤρξατο νῦν, ἀλλ’ ἔστι τὸ τοιοῦτον, ὡς ἐμοὶ φαίνεται, τῶν
λόγων αὐτῶν ἀθάνατόν τι καὶ ἀγήρων πάθος ἐν ἡμῖν· ὁ δὲ
πρῶτον αὐτοῦ γευσάμενος ἑκάστοτε τῶν νέων, ἡσθεὶς ὥς
(e.) τινα σοφίας ηὑρηκὼς θησαυρόν, ὑφ’ ἡδονῆς ἐνθουσιᾷ τε καὶ
πάντα κινεῖ λόγον ἅσμενος, τοτὲ μὲν ἐπὶ θάτερα κυκλῶν καὶ
συμφύρων εἰς ἕν, τοτὲ δὲ πάλιν ἀνειλίττων καὶ διαμερίζων,
εἰς ἀπορίαν αὑτὸν μὲν πρῶτον καὶ μάλιστα καταβάλλων,
δεύτερον δ’ ἀεὶ τὸν ἐχόμενον, ἄντε νεώτερος ἄντε πρεσβύτερος (5)
ἄντε ἧλιξ ὢν τυγχάνῃ, φειδόμενος οὔτε πατρὸς οὔτε μητρὸς
16.
(a.) οὔτε ἄλλου τῶν ἀκουόντων οὐδενός, ὀλίγου δὲ καὶ τῶν ἄλλων
ζῴων, οὐ μόνον τῶν ἀνθρώπων, ἐπεὶ βαρβάρων γε οὐδενὸς
ἂν φείσαιτο, εἴπερ μόνον ἑρμηνέα ποθὲν ἔχοι.
  {ΠΡΩ.} Ἆρ’, ὦ Σώκρατες, οὐχ ὁρᾷς ἡμῶν τὸ πλῆθος, ὅτι
νέοι πάντες ἐσμέν, καὶ οὐ φοβῇ μή σοι μετὰ Φιλήβου (5)
συνεπιθώμεθα, ἐὰν ἡμᾶς λοιδορῇς; ὅμως δὲ μανθάνομεν γὰρ
ὃ λέγεις, εἴ τις τρόπος ἔστι καὶ μηχανὴ τὴν μὲν τοιαύτην
ταραχὴν ἡμῖν ἔξω τοῦ λόγου εὐμενῶς πως ἀπελθεῖν, ὁδὸν δέ
(b.) τινα καλλίω ταύτης ἐπὶ τὸν λόγον ἀνευρεῖν, σύ τε προθυμοῦ
τοῦτο καὶ ἡμεῖς συνακολουθήσομεν εἰς δύναμιν· οὐ γὰρ
σμικρὸς ὁ παρὼν λόγος, ὦ Σώκρατες.
  {ΣΩ.} Οὐ γὰρ οὖν, ὦ παῖδες, ὥς φησιν ὑμᾶς προσαγο-
ρεύων Φίληβος. οὐ μὴν ἔστι καλλίων ὁδὸς οὐδ’ ἂν γένοιτο (5)
ἧς ἐγὼ ἐραστὴς μέν εἰμι ἀεί, πολλάκις δέ με ἤδη διαφυ-
γοῦσα ἔρημον καὶ ἄπορον κατέστησεν. {ΠΡΩ.} Τίς αὕτη; λεγέσθω μόνον.
(c.)   {ΣΩ.} Ἣν δηλῶσαι μὲν οὐ πάνυ χαλεπόν, χρῆσθαι δὲ
παγχάλεπον· πάντα γὰρ ὅσα τέχνης ἐχόμενα ἀνηυρέθη
πώποτε διὰ ταύτης φανερὰ γέγονε. σκόπει δὲ ἣν λέγω. @1
  {ΠΡΩ.} Λέγε μόνον.
  {ΣΩ.} Θεῶν μὲν εἰς ἀνθρώπους δόσις, ὥς γε καταφαίνεται (5)
ἐμοί, ποθὲν ἐκ θεῶν ἐρρίφη διά τινος Προμηθέως ἅμα
φανοτάτῳ τινὶ πυρί· καὶ οἱ μὲν παλαιοί, κρείττονες ἡμῶν
καὶ ἐγγυτέρω θεῶν οἰκοῦντες, ταύτην φήμην παρέδοσαν,
ὡς ἐξ ἑνὸς μὲν καὶ πολλῶν ὄντων τῶν ἀεὶ λεγομένων εἶναι,
πέρας δὲ καὶ ἀπειρίαν ἐν αὑτοῖς σύμφυτον ἐχόντων. δεῖν (10)
(d.) οὖν ἡμᾶς τούτων οὕτω διακεκοσμημένων ἀεὶ μίαν ἰδέαν περὶ
παντὸς ἑκάστοτε θεμένους ζητεῖν—εὑρήσειν γὰρ ἐνοῦσαν—
ἐὰν οὖν μεταλάβωμεν, μετὰ μίαν δύο, εἴ πως εἰσί, σκοπεῖν,
εἰ δὲ μή, τρεῖς ἤ τινα ἄλλον ἀριθμόν, καὶ τῶν ἓν ἐκείνων
ἕκαστον πάλιν ὡσαύτως, μέχριπερ ἂν τὸ κατ’ ἀρχὰς ἓν μὴ (5)
ὅτι ἓν καὶ πολλὰ καὶ ἄπειρά ἐστι μόνον ἴδῃ τις, ἀλλὰ καὶ
ὁπόσα· τὴν δὲ τοῦ ἀπείρου ἰδέαν πρὸς τὸ πλῆθος μὴ προσ-
φέρειν πρὶν ἄν τις τὸν ἀριθμὸν αὐτοῦ πάντα κατίδῃ τὸν
(e.) μεταξὺ τοῦ ἀπείρου τε καὶ τοῦ ἑνός, τότε δ’ ἤδη τὸ ἓν
ἕκαστον τῶν πάντων εἰς τὸ ἄπειρον μεθέντα χαίρειν ἐᾶν.
οἱ μὲν οὖν θεοί, ὅπερ εἶπον, οὕτως ἡμῖν παρέδοσαν σκοπεῖν
καὶ μανθάνειν καὶ διδάσκειν ἀλλήλους· οἱ δὲ νῦν τῶν ἀν-
17.
(a.) θρώπων σοφοὶ ἓν μέν, ὅπως ἂν τύχωσι, καὶ πολλὰ θᾶττον
καὶ βραδύτερον ποιοῦσι τοῦ δέοντος, μετὰ δὲ τὸ ἓν ἄπειρα
εὐθύς, τὰ δὲ μέσα αὐτοὺς ἐκφεύγει—οἷς διακεχώρισται τό τε
διαλεκτικῶς πάλιν καὶ τὸ ἐριστικῶς ἡμᾶς ποιεῖσθαι πρὸς
ἀλλήλους τοὺς λόγους. (5)
  {ΠΡΩ.} Τὰ μέν πως, ὦ Σώκρατες, δοκῶ σου μανθάνειν,
τὰ δὲ ἔτι σαφέστερον δέομαι ἃ λέγεις ἀκοῦσαι.
{ΣΩ.} Σαφὲς μήν, ὦ Πρώταρχε, ἐστὶν ἐν τοῖς γράμ- @1
μασιν ὃ λέγω, καὶ λάμβαν’ αὐτὸ ἐν τούτοις οἷσπερ καὶ
(b.) πεπαίδευσαι.
  {ΠΡΩ.} Πῶς;
  {ΣΩ.} Φωνὴ μὲν ἡμῖν ἐστί που μία διὰ τοῦ στόματος
ἰοῦσα, καὶ ἄπειρος αὖ πλήθει, πάντων τε καὶ ἑκάστου.
  {ΠΡΩ.} Τί μήν; (5)
  {ΣΩ.} Καὶ οὐδὲν ἑτέρῳ γε τούτων ἐσμέν πω σοφοί, οὔτε
ὅτι τὸ ἄπειρον αὐτῆς ἴσμεν οὔθ’ ὅτι τὸ ἕν· ἀλλ’ ὅτι πόσα
τ’ ἐστὶ καὶ ὁποῖα, τοῦτό ἐστι τὸ γραμματικὸν ἕκαστον
ποιοῦν ἡμῶν.
  {ΠΡΩ.} Ἀληθέστατα. (10)
  {ΣΩ.} Καὶ μὴν καὶ τὸ μουσικὸν ὃ τυγχάνει ποιοῦν, τοῦτ’
ἔστι ταὐτόν.
  {ΠΡΩ.} Πῶς;
(c.)   {ΣΩ.} Φωνὴ μέν που καὶ τὸ κατ’ ἐκείνην τὴν τέχνην ἐστὶ
μία ἐν αὐτῇ.
  {ΠΡΩ.} Πῶς δ’ οὔ;
  {ΣΩ.} Δύο δὲ θῶμεν βαρὺ καὶ ὀξύ, καὶ τρίτον ὁμότονον.
ἢ πῶς; (5)
  {ΠΡΩ.} Οὕτως.
  {ΣΩ.} Ἀλλ’ οὔπω σοφὸς ἂν εἴης τὴν μουσικὴν εἰδὼς
ταῦτα μόνα, μὴ δὲ εἰδὼς ὥς γ’ ἔπος εἰπεῖν εἰς ταῦτα
οὐδενὸς ἄξιος ἔσῃ.
  {ΠΡΩ.} Οὐ γὰρ οὖν. (10)
  {ΣΩ.} Ἀλλ’, ὦ φίλε, ἐπειδὰν λάβῃς τὰ διαστήματα ὁπόσα
ἐστὶ τὸν ἀριθμὸν τῆς φωνῆς ὀξύτητός τε πέρι καὶ βαρύτητος,
(d.) καὶ ὁποῖα, καὶ τοὺς ὅρους τῶν διαστημάτων, καὶ τὰ ἐκ τού-
των ὅσα συστήματα γέγονεν—ἃ κατιδόντες οἱ πρόσθεν παρ-
έδοσαν ἡμῖν τοῖς ἑπομένοις ἐκείνοις καλεῖν αὐτὰ ἁρμονίας,
ἔν τε ταῖς κινήσεσιν αὖ τοῦ σώματος ἕτερα τοιαῦτα ἐνόντα @1
πάθη γιγνόμενα, ἃ δὴ δι’ ἀριθμῶν μετρηθέντα δεῖν αὖ φασι (5)
ῥυθμοὺς καὶ μέτρα ἐπονομάζειν, καὶ ἅμα ἐννοεῖν ὡς οὕτω
δεῖ περὶ παντὸς ἑνὸς καὶ πολλῶν σκοπεῖν—ὅταν γὰρ αὐτά
(e.) τε λάβῃς οὕτω, τότε ἐγένου σοφός, ὅταν τε ἄλλο τῶν ἓν
ὁτιοῦν ταύτῃ σκοπούμενος ἕλῃς, οὕτως ἔμφρων περὶ τοῦτο
γέγονας· τὸ δ’ ἄπειρόν σε ἑκάστων καὶ ἐν ἑκάστοις πλῆθος
ἄπειρον ἑκάστοτε ποιεῖ τοῦ φρονεῖν καὶ οὐκ ἐλλόγιμον οὐδ’
ἐνάριθμον, ἅτ’ οὐκ εἰς ἀριθμὸν οὐδένα ἐν οὐδενὶ πώποτε (5)
ἀπιδόντα.
  {ΠΡΩ.} Κάλλιστα, ὦ Φίληβε, ἔμοιγε τὰ νῦν λεγόμενα
εἰρηκέναι φαίνεται Σωκράτης.
18.
(a.)   {ΦΙ.} Κἀμοὶ ταῦτά γε αὐτά· ἀλλὰ τί δή ποτε πρὸς ἡμᾶς ὁ
λόγος οὗτος νῦν εἴρηται καὶ τί ποτε βουλόμενος;
  {ΣΩ.} Ὀρθῶς μέντοι τοῦθ’ ἡμᾶς, ὦ Πρώταρχε, ἠρώτηκε
Φίληβος.
  {ΠΡΩ.} Πάνυ μὲν οὖν, καὶ ἀποκρίνου γε αὐτῷ. (5)
  {ΣΩ.} Δράσω ταῦτα διελθὼν σμικρὸν ἔτι περὶ αὐτῶν τού-
των. ὥσπερ γὰρ ἓν ὁτιοῦν εἴ τίς ποτε λάβοι, τοῦτον, ὥς
φαμεν, οὐκ ἐπ’ ἀπείρου φύσιν δεῖ βλέπειν εὐθὺς ἀλλ’ ἐπί
τινα ἀριθμόν, οὕτω καὶ τὸ ἐναντίον ὅταν τις τὸ ἄπειρον
(b.) ἀναγκασθῇ πρῶτον λαμβάνειν, μὴ ἐπὶ τὸ ἓν εὐθύς, ἀλλ’ [ἐπ’]
ἀριθμὸν αὖ τινα πλῆθος ἕκαστον ἔχοντά τι κατανοεῖν, τελευ-
τᾶν τε ἐκ πάντων εἰς ἕν. πάλιν δὲ ἐν τοῖς γράμμασι τὸ
νῦν λεγόμενον λάβωμεν.
  {ΠΡΩ.} Πῶς; (5)
  {ΣΩ.} Ἐπειδὴ φωνὴν ἄπειρον κατενόησεν εἴτε τις θεὸς
εἴτε καὶ θεῖος ἄνθρωπος—ὡς λόγος ἐν Αἰγύπτῳ Θεῦθ τινα @1
τοῦτον γενέσθαι λέγων, ὃς πρῶτος τὰ φωνήεντα ἐν τῷ
ἀπείρῳ κατενόησεν οὐχ ἓν ὄντα ἀλλὰ πλείω, καὶ πάλιν
(c.) ἕτερα φωνῆς μὲν οὔ, φθόγγου δὲ μετέχοντά τινος, ἀριθμὸν
δέ τινα καὶ τούτων εἶναι, τρίτον δὲ εἶδος γραμμάτων διε-
στήσατο τὰ νῦν λεγόμενα ἄφωνα ἡμῖν· τὸ μετὰ τοῦτο διῄρει
τά τε ἄφθογγα καὶ ἄφωνα μέχρι ἑνὸς ἑκάστου, καὶ τὰ φωνή-
εντα καὶ τὰ μέσα κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἕως ἀριθμὸν αὐτῶν (5)
λαβὼν ἑνί τε ἑκάστῳ καὶ σύμπασι στοιχεῖον ἐπωνόμασε·
καθορῶν δὲ ὡς οὐδεὶς ἡμῶν οὐδ’ ἂν ἓν αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ἄνευ
πάντων αὐτῶν μάθοι, τοῦτον τὸν δεσμὸν αὖ λογισάμενος ὡς
(d.) ὄντα ἕνα καὶ πάντα ταῦτα ἕν πως ποιοῦντα μίαν ἐπ’ αὐτοῖς
ὡς οὖσαν γραμματικὴν τέχνην ἐπεφθέγξατο προσειπών.
  {ΦΙ.} Ταῦτ’ ἔτι σαφέστερον ἐκείνων αὐτά γε πρὸς ἄλληλα,
ὦ Πρώταρχε, ἔμαθον· τὸ δ’ αὐτό μοι τοῦ λόγου νῦν τε καὶ
σμικρὸν ἔμπροσθεν ἐλλείπεται. (5).

quarta-feira, 5 de outubro de 2011

Filosofia Antiga, 6ª sessão, 6/10/11, FCSH/UNL


IIª Parte
MF, Z, 1028b13-15: “Tem de se examinar se são estas apenas as entidades ou se há ainda também outras, se algumas destas existem ou outras de outro género ou se não há de modo nenhum outras para além destas (πότερον δὲ αὗται μόναι οὐσίαι εἰσὶν ἢ καὶ ἄλλαι, ἢ τούτων τινὲς ἢ καὶ ἄλλαι, ἢ τούτων μὲν οὐθὲν ἕτεραι δέ τινες, σκεπτέον.)” 
  1. Aristóteles opera uma neutralização da diferença entre seres vivos, seres vegetais, seres naturais, corpos elementares, ou regiões do universo. A formalização projectada sobre “cada coisa no seu género”, “cada indivíduo de uma determinada espécie”, desenraíza a diferença. Todas as coisas passam a ser do mesmo género, deixa de haver espécies e por isso também também diferenças individuais: “cada ente passa a ser como cada qual”. A desmaterialização das coisas altera-lhes a entidade que faz de cada ente um ente único no seu género. Passa a considerar-se os limites de cada corpo como a região específica com um mapa determinado, mas reduzido a uma extensão descrita numa morfologia partilhada por todos os entes. Todos os entes têm o seu lado visível, a partir do qual dão mostras de si. Têm também lados que estão escondidos, são tapados. Os entes têm interiores que podem tornar-se visíveis mas que podem ficar completamente opacos. 
  2. Pensemos no seguinte exemplo. Um objecto apresenta-se como rectangular. Um rectângulo azul, encaixado na parede. Um rectângulo branco pendurado na parede. Rectângulos castanhos num plano paralelo, debaixo do tecto e em cima do chão. Rectângulos amarelos. Em cada um destes rectângulos há cores diferentes: azul, branco, castanho, amarelo. Os rectângulos estão em posições diferentes no plano: perpendicular, paralela, vertical, horizontal. São de materiais distintos: madeira, plástico, papel. Têm quatro lados e quatro ângulos internos. A forma do rectângulo, contudo, não permite na entidade que é e no aspecto que configura identificar: portas rectangulares, quadros em salas de aula, tampos de mesa, folhas de papel de caderno. Quando vemos o rectângulo amarelo como folha de papel no caderno de apontamentos, o rectângulo de madeira azul encaixado na parede como a porta ou quadro branco rectangular em que escrevo, o tampo de mesa, etc., etc.. Temos acesso a uma entidade que conforma um entre ente para lá do ente rectangular. Uma mesa pode ser oval, uma porta redonda, um caderno triangular e um quadro quadrado. O ser uma mesa, o ser esta porta, o ser que faz do papel uma folha de caderno ou de um quadrado, de um rectângulo ou losango um quadro tem o seu fundamento num outro sentido completamente diferente.
  3. Quando consideramos os entes como corpos que se estendem e esticam em toda a sua extensão até às zonas limítrofes em que ocupam lugar, estamos a neutralizar a sua ontologia e a radicá-los num projecto de compreensão que anula as suas diferenças. O carácter individual passa a ser conferido pela determinação da sua impermeabilidade. Um corpo pode expulsar outros, ficar no lugar de outro, mas nunca tocar outro, por mais encostado que esteja ao (e comprido com) outro. 
  4. Neste processo de abstracção, ἀφαίρεσις, opera-se uma neutralização da mundividência normal. Quando um corpo fica contraído nos limites do espaço que ocupa, τὰ τοῦ σώματος πέρατα, passamos a identificar apenas a sua superfície, ἐπιφάνεια, as suas dimensões, largura e altura, e extensão, a superfície contraída a uma única dimensão, a linha, γραμμή, e a linha contraída, num ponto, στιγμή (uma linha vista no local onde foi segmentada num plano perpendicular ao do nosso ponto de vista.) Mas nós raramente vemos uma coisa repousada em si mesma, sem relação com outra, mesmo que apenas espacial, nem comprimida e retraída em si mesma. A mesa na sala de aula implica uma cadeira. A mesa está inserida numa linhas de mesas e cada linha faz o número das filas de mesas com cadeiras. As cadeiras na sala de aula estão apostas a um mesmo lado das mesas, viradas para o quadro, dispostas de tal maneira que as pessoas se possam deslocar entre elas, sentarem-se nelas, levantarem-se delas, verem o que está escrito no quadro, etc., etc.. Do mesmo modo, o candeeiro está do lado esquerdo, para dar luz e não deixar a minha fazer sombra e ver o que leio ou escrevo. A porta está inserida na parede não para lá estar, mas para deixar entrar e sair, prender e soltar, fechar e abrir. A porta é a charneira entre o interior da sala de aula e o seu exterior, não está em si no meio da parede. Do mesmo modo o tampo da mesa é para apoiar o cotovelo e a mão que segura o caderno, para suster objectos, etc., etc.. Quando consideramos um objecto em si mesmo retraído no compacto e maciço acontecimento de si mesmo, sem dúvida que o tornamos individual, mas destruímos também a certidão de nascimento, o objecto no seu género da espécie e da natureza que tem.
  5. Destas considerações “destrutivas”, pergunta Aristóteles se o ponto, a linha, a superfície e plano de que a superfície se destaca tem mais ser do que o sólido ou o corpo concreto que cada coisa é? μονάς, εἶναι οὐσίαι, καὶ μᾶλλον ἢ τὸ σῶμα καὶ τὸ στερεόν. Mas não será que o ponto ou os pontos, a linha ou as linhas, a superfícies e as superfícies, os planos, a largura, o comprimento e a profundidade são elementos não independentes numa morfologia que depende ainda do sentido: ser sólido, ser superficial, ser linear, ser pontual, mas seres com um sentido completamente diferente daquele com que lidamos habitualmente e que permite manipular uma coisa, lidar com ela, saber de que é feita e para que serve? E a entidade que confere a cada ente o ser do seu género, ter a sua natureza, ser de uma espécie determinada é adicionada à coisa considerada formalmente na topologia formal? Ou trata-se de um entidade completamente diferente? A possibilidade da síntese e da existência de um “todo composto” depende da compreensão de regimes de sentido diferentes. A linha do rectângulo não é o lado da mesa. O ângulo externo de um rectângulo não é o bico da mesa onde a criança se magoou, etc., etc..
  6. Esta ordem de considerações permite a Aristóteles um outro nível de consideração da entidade que configura outros entes. Designadamente, um nível que lhes dá consistência ôntica mesmo para lá da dimensão do perceptível. Há entidades que não são percepcionáveis ou apenas o perceptível e o objecto susceptível de captação sensorial existe como entidade?
  7. Para Platão, segundo Aristóteles, havia a possibilidade de outras entidades que vão para lá do “perceptível”. Significa isso que o que se considera uma realidade corpórea deixa de ser uma entidade? Há um alargamento da noção de entidade que adiciona aos corpos também as ideias? São corpos e ideias entidades? Como? É o corpo uma ideia? E um sentimento ganha corpo? 
  8. MF, Z, 1028b18-20: Ἔτι παρὰ τὰ αἰσθητὰ οἱ μὲν οὐκ οἴονται εἶναι οὐδὲν τοιοῦτον, οἱ δὲ πλείω καὶ μᾶλλον ὄντα ἀΐδια, ὥσπερ Πλάτων (Alguns pensadores não pensam que haja nada do género da entidade para além do que pode ser objecto de percepção, mas outros há que pensam que a maior parte dos entes existe nessa dimensão e que são eternos, como é o caso de Platão)” 
  9. As formas, εἴδη, e os entes matemáticos, τὰ μαθηματικά, números e figuras, não são vistos a “olho” nu e são considerados ainda assim entidades: τά τε εἴδη καὶ τὰ μαθηματικὰ δύο οὐσίας. Para Platão, para além das entidades matemáticas e das ideias, há também a entidade que faz a presença dos corpos percepcionáveis. 
  10. Esta entidade inere-lhes intrinsecamente fazendo-os ser o que são (τρίτην δὲ τὴν τῶν αἰσθητῶν σωμάτων οὐσίαν). Espêusipo considera mais entidades, começando pelo número um. Achava que os princípios de cada substância, eram três: o princípio dos números e das dimensões, bem como da lucidez ou alma (Σπεύσιππος δὲ καὶ πλείους οὐσίας ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἀρξάμενος, καὶ ἀρχὰς ἑκάστης οὐσίας, ἄλλην μὲν ἀριθμῶν ἄλλην δὲ μεγεθῶν, ἔπειτα ψυχῆς.) Deste modo ia para além do horizonte em que habitualmente há substâncias.
  11. Noutros sistemas, pode-se perceber uma multiplicação complexa de entes que se estende das formas e dos números até uma qualquer outra natureza que possam ter, (ἔνιοι δὲ τὰ μὲν εἴδη καὶ τοὺς ἀριθμοὺς τὴν αὐτὴν ἔχειν φασὶ φύσιν), progride até ao que depende deles (τὰ δὲ ἄλλα ἐχόμενα), portanto, as linhas não independentes, as superfícies não existentes em si, etc., etc., e chegam a ser a entidade que são: a substância do céu e dos perceptíveis, γραμμὰς καὶ ἐπίπεδα, μέχρι πρὸς τὴν τοῦ οὐρανοῦ οὐσίαν καὶ τὰ αἰσθητά.
  12. A complexidade da consideração é o ponto de partida de Aristóteles. O que é que é tido em vista para se determinar este elenco de candidatos a οὐσία? Quais são os critérios? Qual é a definição de uma οὐσία? Antes mesmo de sabermos qual é a relação das partes de uma entidade entre si e de todas elas consigo, ter-se-á de apurar a partir de que ponto de vista se considera um ente natural e um número, uma couve e a soma dos ângulos internos de um triângulo como entidades? Como é possível dizer-se que um ponto é uma entidade? A pergunta que vai dirigir o programa da análise em Zeta visa saber se existe uma entidade separada e separável, porquê e de que maneira existe. Pergunta-se ainda se não existirá alguma entidade para lá das que se apresentam, das que são, portanto, susceptíveis de captação perceptiva: περὶ δὴ τούτων τί λέγεται καλῶς ἢ μὴ καλῶς, καὶ τίνες εἰσὶν οὐσίαι, καὶ πότερον εἰσί τινες παρὰ τὰς αἰσθητὰς ἢ οὐκ εἰσί, καὶ αὗται πῶς εἰσί, καὶ πότερον ἔστι τις χωριστὴ οὐσία, καὶ διὰ τί καὶ πῶς, ἢ οὐδεμία, παρὰ τὰς αἰσθητάς, σκεπτέον, ὑποτυπωσαμένοις τὴν οὐσίαν πρῶτον τί ἐστιν.
  13. O ponto de partida de Zeta pode ser agora compreendido na sua complexidade: 1028a10-128b. O que é, o que existe, o ente diz-se de muitas maneiras, Τὸ ὂν λέγεται πολλαχῶς. A pergunta passa a visar o sentido a partir do qual um ente radica em diversas maneiras de ser. Uma maneira de ser não existe em lado nenhum. É um ente que tem uma determinada maneira de ser. A maneira de ser manifesta-se no ente que é sempre de cada vez do seu género o ente que é. Cada coisa é uma espécie de coisa e cada espécie é “sui generis”. Por outro lado cada ente é este ente à sua maneira específica. Ser um modo não é ser “algo”. O algo que um ente é é a sua maneira de ser. O que é preciso para uma porta ser uma porta? O que é preciso para um tampo de mesa ser um tampo de mesa? O que é preciso para um quadro ser um quadro na sala de aula? O que é preciso a uma folha de papel para ser uma folha de papel? Esta pergunta desenvolve-se em duas frentes de resposta. Por um lado é o papel que faz da folha a folha do caderno, a madeira que faz da porta ser a porta que é, é também o contraplacado que faz do tampo da mesa o tampo desta mesa aqui bem como o plástico faz do quadro o quadro que é. Mas o papel, a madeira, o contraplacado e o plástico, não fazem por si só, são insuficientes na sua determinação, uma folha de um caderno, o tampo de uma mesa, um quadro na sala de aula, etc., etc.. É o aspecto ou a configuração desses materais numa forma que lhes confere o serem esses entes específicos no seu género.
  14. Que aspecto é esse? Não pode ser uma figura geométrica bi ou tridimensional. Enquanto tal o rectângulo ou o paralelepípedo não pode ser porta, tampo de mesa, quadro, folha de papel, etc., etc.. O Aspecto é o sentido específico da sua finalidade, o modo determinado da sua utilização. Estes objectos são o que são porque a sua entidade, a sua essência, obriga-os a subsistir com um objectivo específico, um fim determinado, mas também como meios ou instrumentos que servem de ponto de aplicação e são utilizáveis de uma determinada maneira. A porta sobre apoios e desencaixada do caixilho pode servir de mesa de refeição. A mesa pode servir, quando deitada de barricada. A folha de papel amarrotada não dá para escrever, mas serve para arremessar a alguém, etc., etc.. Assim, é como se portas, mesas, cadeiras, folhas de papel, cadernos, quadros não fossem o que parecem ser, isto é, o apresentado dessas coisas, mas a sua morfoliga específica a constituir um material com uma finalidade e um ponto de aplicação: o ser para… é o que define o X que de cada vez, sendo rectângulo, pode ser para abrir e fechar, para apoiar, para escrever e apagar, para sentar e levantar. 
  15. Tudo se passa como se o sentido fosse sempre conotado através do referente, mas nunca o conseguisse denotar. Ou seja, o referente do sentido é a conjunção final: “para”, “a fim de…” ou a locução adverbial: “[usa-se] deste modo”, “manipula-se assim”. Resulta da identificação dos pontos de aplicação: manípulo, trinco, assento, tampo, superfície onde se escreve. A minha intervenção resulta de uma plastificação do corpo: aperto o manípulo e rodo-o, apoio o antebraço para escrever, risco o quadro com o marcador, assento as nádegas na cadeira, etc., etc.. 
  16. Toda a multiplicidade de entes que Aristóteles considerou nos mais diversos quadros de sentido, implicam uma restrição da pergunta acerca do que possa querer dizer οὐσία à  causa formal. É a formalização que permite uma definição funcional dos seus contornos. O que é preciso para que a entidade seja a entidade individual que é? Como é que a entidade se torna realidade? De que é feita a realidade de uma entidade? Há entidades que não são realidades? Há realidades que não são entidades? O ente diz-se de muitas maneiras. Aristóteles considera aqui as seguintes.

terça-feira, 4 de outubro de 2011

Fil. Antiga, 5ª sessão, FCSH/UNL, 4 de Outubro


Iª parte: O elenco das diversas acepções em que se pode considerar uma entidade, οὐσία.[1]

MF, Zeta, 1028b8 e sg.: “Parece que a substância pertence de forma mais manifesta aos corpos, Δοκεῖ δ’ ἡ οὐσία ὑπάρχειν φανερώτατα μὲν τοῖς σώμασιν”.

A primeira ordem de exemplos apresenta seres vivos, animais, vegetais como todos concretos que configuram partes heterogéneas entre si.

A) τά ζῷα, os seres vivos ganham corpo onde encarnam, conforme sejam aves, peixes ou animais terrestres. Cada espécie tem o seu corpo diferente, adaptado ao meio ambiente em que habita, com uma determinada etologia. As partes dos seres animais articulam-se em órgãos e aparelhos. A interdependência dos órgãos com diversas funções e as funções dos aparelhos revelam uma mesma estrutura dentro do organismo. Cada ser animal é pensado como um indivíduo, dentro de uma espécie. Os gatos e os cães são espécies de animais. Mas cães, gatos e couves são espécies de seres vivos.

B) τὰ φυτὰ, o mesmo se passa com os produtos da natureza, couves, alfaces, tomates e batatas, árvores, flores, relva, etc., etc.. τὰ μόρια αὐτῶν. Numa segunda consideração pensa-se um todo individual que existe com um corpo próprio natural dotado de interior e exterior de partes ligadas entre si interdependentes e todas relacionadas com o todo que são. A forma como se pensa a articulação entre partes e todo pode ser simplesmente artificial.[2]

Consideremos a descrição morfológica de uma couve:[3]  O caule é erecto, podendo ser curto, como no repolho, ou longo, como na couve-galega. As folhas da base podem diferir das folhas terminais: as basilares podem ser lirado-penatipartidas, enquanto que as folhas superiores podem ser oblongas, obovadas, onduladas, denteadas, formando, ou não, uma "cabeça" de folhas apertadas, antes da floração. Ao longo do caule (também chamado de talo) podem formar-se pequenos ramos ou gemas, como na couve-galega, ou na couve-de-bruxelas. As flores, dispostas em rácimos terminais erectos, podem ser brancas ou amarelas, com sépalas erectas e corola composta por quatro pétalas obovadas, unguiculadas (com forma de unha). Tem estames tetradinâmicos, (quatro com filetes compridos e dois curtos). Os frutos são síliquas cilíndricas ou subcompridas rostradas (com um prolongamento em forma de bico na extremidade).

A descrição apresenta uma multiplicidade de elementos que estão numa relação entre si, à partida espacial. Partes de baixo e partes de cima, caule e folhas. Mas a compreensão do carácter da ligação de uma parte às restantes e de todas ao todo concreto que é uma couve implica um outro nível de aprofundamento. A entidade que é a couve compreende-se não apenas no “caldo verde” ou na embalagem contendo as folhas da couve já cortadas para o caldo verde. Vê-se na horta a crescer, vê-se em exposição na banca do mercado. 

Quando, por exemplo, dizemos que as couves já não estão frescas, identificamos sintomas de apodrecimento: as folhas tornaram-se amarelas, apodrecem, não podem ser consumidas. A relação da couve com a sua οὐσία implica-a também no princípio do fim. Ou seja, a privação da relação desta couve com o que dela faz ser uma couve, é o seu apodrecimento ou não ainda maturação. A couve é maximamente couve quando atingiu o seu grau máximo de desenvolvimento. Se não for colhida, morre. Há uma tensão entre a couve e a dignidade que atinge no seu apogeu e o princípio do apodrecimento ou envelhecimento.

C) Elementos e estruturas elementares:
Aristóteles considera outros tipos de corpos físicos ou naturais ou corpos que pertencem à natureza, mais correctamente, são elementares: fogo, água e terra. Note-se apenas que o ar e o éter não são considerados, mas não há razão para não serem aqui referidos. τὰ φυσικὰ σώματα, οἷον πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ τῶν τοιούτων ἕκαστον. Cada um deles é pensado como um elemento. O fogo não é um mega fogo. É a oxidação de um combustível libertando calor. É isso que de cada vez acontece quando acendemos fogões e lareiras, fazemos lume ou nos confrontamos com um incêndio. Também a água e a terra são estruturas elementares descritas de forma mais ou menos complexa como contendo átomos e moléculas, sais minerais, elementos das mais diversas naturezas: ouro, ferro, solo, etc., etc..

Aqui também a relação entre partes e todo é pensada de acordo com a forma complexa como as partes são integradas ou ficam envolvidas pelos todos concretos. Uma parte de fogo é fogo? Tal como a água num copo reúne as condições da água dos Oceanos para ser água. A diferença é quantitativa? Qual é a quantidade mínima de água para que a água possa ser água? 

D) Unidades de sentido. Exemplo: o céu.
Por outro lado, considera-se uma articulação de partes e todo que depende de uma organização de uma entidade que assim se cria ou existe. Por exemplo o céu e o mar, e a terra. A linha do horizonte divide na praia o céu e a terra. Mas o céu contem os Astros, a lua e o sol e as outras estrelas. A Terra, Oceanos e florestas, o interior e a sua superfície. Os Oceanos, diversos entes, rochas, flora e fauna, etc.. Terra, água e céu fazem parte do universo, etc., etc.. ὅσα ἢ μόρια τούτων ἢ ἐκ τούτων ἐστίν, ἢ μορίων ἢ πάντων, οἷον ὅ τε οὐρανὸς καὶ τὰ μόρια αὐτοῦ, ἄστρα καὶ σελήνη καὶ ἥλιος)·






[1] Cf.: “Bei dem ti ên einai schliessen wir uns der Ansicht an, dass es sich um eine Kurzformel für Ausdruecke wie etwa: ti ên tôi anthrôpôi anthrôpôi einai etwa handelt. Das ên verstehen wir im Sinne des sog. "philosophischen Imperfekts", das freilich im Deutschen keine (wissenschaftssprachliche) Entsprechung hat, und uebersetzen also: "Was es heißt, dies zu  sein". Das "Was es heißt, dies zu sein" muss so verstanden werden, daß es das bedeutet, was  z. B. den Menschen zum Menschen, ein Haus zum Haus macht (vgl. unseren Kommentar zu Z 2, I028b34). 'ti estin bzw. 'to ti estin” uebersetzen wir: "Was etwas ist'" bzw., wenn der jeweilige Gegenstand schon bestimmt ist: "Was es ist". "Ein Dies von der Art", “tode” als Demonstrativum, das TI aber als Spezifizierung ansehen. LOGOS uebersetzen wir ueberall dort, wo es den logos einer Sache bezeichnet, mit "Formel", in Anlehnung an Ross' "formula".” Frede, M., & Günther, P. (1988). Aristoteles „metaphysik Z “, bd. 1. Kommentar, München, p. 19 e sg.

[3] http://pt.wikipedia.org/wiki/Couve.

PhD: on Definitions, FCSH/UNL, Saturday, 10-12, 0.07, Piso 0, no ID.


DEFINITIONS
PhD Course at FCSH/UNL 2011-2012.
António de Castro Caeiro
Summary: The course approaches to the concept of “definition”. How is a definition determined? What’s the purpose, possible formulations and methods employed: how is the object of definition captured by the definition? Is there any self definition or definition of the self?
Sessions
8/10: Introduction: The problem of defining.
PLATO: Charmides: 163d, Cratylus: 383a-b, Euthydemus 277e-278a, Lacques: 190b-c, 193d-3, 197d, Meno, 96d6, Phaedon: 78d, Phaedro: 265d-e, Philebus: 16a-17a, Protagoras: 341a4
15/10: Unity of definition and division.
PLATO: Sophista: 221c, 221-231, 232a, 253a, 259e e Político: 258b-260b, 262a-b, 262e-263b, 267d, 268b-c, 268d, 285b, 285e-286a, 286d,
22/10: Interrogative tension and lucidity.
PLATO: Theaetetus: 151b, 201e-202b, 205d-206b, 206c-208c, 206d.
29/10: Definition.
ARISTOTLE, Topics: I, 2, 4, 5, 8, 10. II-III
05/11: Horizon.
ARISTOTLE, Topics: II. 6, IV, 2, 6. VI, 1, 2-3 4, 5, 6, 8, 13,
12/11: Interrogative tension.
ARISTOTLE, Topics: VIII, 1, 5, 14.
19/11: Definitory Indication. Description, words employed. Exactness.
WITTGENSTEIN, Philosophische Untersuchungen, Anwendung von Wörtern: 69, 182, Beschreibung, 354, 665, Exaktheit: 69-70, 75, 77, hinweisende Definition: 6, 27-34, 38, 45, 49, 258, 362, 380, 429, 444.


26/11: Description as ap-presentation. Aspect description. Description of sense impressions and perceptions.
WITTGENSTEIN, Ph.U., Beschreibung, als Abbildung einer Verteilung im Raum, 24, 171, 291, von Aspekten, Sinneseindrücken, Wahrnehmungen: 486, 509, 610, 626, pp. 522, 525, 528-529, 532-533, 535-536, 542.
03/12: Name description, names for colours. Description of a game through description of its rules.
WITTGENSTEIN, Ph.U., von Namen, Farbnamen 28,-30, 33, 38, 79, 239; eines Spiels durch Regeln, 205, 69-73, 75, 208-210; Verständigung: 242; gegen Beschreibung, Festlegung: 109, 496, 654-655; Eines Gedankens eines Wortes: 179, 208, 239, 268, 288, 410, 444, 533, 598
10/12: Denomination: Atmosphere, situations, processes, states.
WITTGENSTEIN, Ph.U., Bennenen, Bennenung: 6-7, 15, 26-28, 30-31, 37-39, 46-47, 49, 53, 244, 275, 410; von Atmosphären, Situationen, Umständen, Vorgängen, Zuständen: 24, 154, 175, 179-180, 216, 577, 585, 588, 609, 638, 662, 665;
17/12: Definitions of experiences, feelings, states, representations.
WITTGENSTEIN, Ph.U., Von Erlebnissen, Gefühlen, Seelenzuständen, Vorstellungen, 155, 180, 290, 294, 367-368, 386, 398, 402.
07/01/12: Definition as task.
HEIDEGGER Vol. 61: Definitionsafugabe 11-39; Aneignung der Verstehenssituation: 42-52; Das Verhalten: 52-62.
14/02/12: Hermeneutics. Point of view
HEIDEGGER Vol. 63: Hermeneutik: §2, §3; Blick auf den Gang der Auslegung: §10.
21/02/12: Hermeneutics of facticity. The how of the investigation. Description
HEIDEGGER: Hermeneutik der Faktizität: §14, wie der Forschung: §15, Deskription: §§16 20.
28/02/12: Escape points. Conclusion.


BIBLIOGRAPHICAL NOTE:
For each single session there are obligatory readings.
ARISTOTLE: W.D. Ross, Aristotelis topica et sophistici elenchi. Oxford: Clarendon Press, 1958 (repr. 1970 (1st edn. corr.).
HEIDEGGER:
Heidegger, M., Gesamtausgabe, II. Abteilung: Vorlesungen, Band 61: Phänomenologische Interpretationen zu Aristoteles. Einführung in die phänomenologische Forschung, Frühe Freiburger Vorlesung Wintersemester 1921/22, Herausgegeben von Walter Bröcker und Käte Bröcker-Oltmanns, Frankfurt am Main, Vittorio Klostermann, 2., durchgesehene Auflage 1994.
Band 63, Ontologie (Hermeneutik der Faktizität), Frühe Freiburger Vorlesung Wintersemester 1921/22, Herausgegeben von Walter Bröcker und Käte Bröcker-Oltmanns, Frankfurt am Main, Vittorio Klostermann, 2., durchgesehene Auflage 1994.
PLATO:
Politicus: J. Burnet, Platonis opera, vol. 1. Oxford: Clarendon Press, 1900 (repr. 1967): St II.257a-311c.
Sophista: J. Burnet, Platonis opera, vol. 1. Oxford: Clarendon Press, 1900 (repr. 1967): St I.216a-268d.
WITTGENSTEIN:
Ludwig Wittgenstein: Philosophische Untersuchungen. Kritisch-genetische Edition. Herausgegeben von Joachim Schulte. Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Frankfurt 2001.

segunda-feira, 3 de outubro de 2011

Estóicos: curso de tradução do Grego.


Quartas-feiras, 18h00-20h00, sala 411, Edifício A, FCSH/UNL.

ARIUS DIDYMUS, Liber de philosophorum sectis (epitome ap. Stobaeum), F.W.A. Mullach, Fragmenta philosophorum Graecorum, vol. 2. Paris: Didot, 1867 (repr. 1968): 53-101.

Estóicos em latim: Curso de tradução



Quartas, 16h00-18h00, sala 411, edifício A, FCSH/UNL

SENECA, Selected Philosophical Letters, Translated with an Introduction by Brad Inwood, Oxford University Press, 2007.

TEMAS DE FILOSOFIA ANTIGA. 3ª SESSÃO. HANDOUT

3ª sessão. Handout. 19 de Feveiro, 2019 Sen. Ep. 58. 6.  Quomodo dicetur ο ὐ σία res necessaria , natura continens fundamentum o...